Informatie over de zeis [Zeisbrigade Groningen]

Informatie en veelgestelde vragen

Als je een stuk grasland met de zeis gaat maaien, heb je verschillende zaken nodig. Allereerst natuurlijk een scherpe zeis, die uit verschillende onderdelen bestaat. Het zeisblad (het mes) maak je met behulp van een brede stalen ring en een paar inbusbouten vast aan de zeisboom (de steel). Daarnaast: een strekel of een wetsteen.

Hoe maak ik mijn zeis scherp?

Om goed te kunnen maaien dien je van tevoren je zeisblad te haren (scherp te maken). Het maaien met een stompe zeis is zoiets als het snijden met een bot mes: dit lukt niet goed en kost veel kracht en moeite.

Haren is het koudsmeden oftewel het uitdrijven van het staal, waardoor het dun en hard wordt. Hier bestaan verschillende gereedschappen voor. Het kan met behulp van een slagdengel ('doppenset'), een knijper, of op een haarspit (aambeeld) met een haarhamer. Het haren van de zeis vergt een goede techniek en een vaste hand. Er bestaan hamers en aambeelden in allerlei vormen om dit klusje te klaren. Elke manier heeft zijn eigen haarmethode, maar uiteindelijk is het principe hetzelfde: de zeis is scherp omdat je de laatste 2‑3 mm van het blad dun en hard hebt gemaakt waardoor deze het gras afsnijdt.

NB: Het gebruik van een elektrische slijpmachine om een zeis te 'slijpen' wordt sterk afgeraden, hiermee maak je het staal heet en daardoor bros. Daarnaast haal je bij elke slijpbeurt veel materiaal weg, iets wat de gebruiks- en levensduur van je zeisblad niet ten goede komt!

Het haren van de zeis is iets wat je leert door het veel en vaak te doen. Haren met behulp van een slagdengel is voor beginners een eenvoudige methode. Landschapsbeheer Groningen organiseert jaarlijks aan het begin van het seizoen een haarcursus, waarbij de fijne kneepjes van het scherp maken je worden uitgelegd door kenners van de zeisbrigade. Ook is er tijdens maaidagen altijd haargereedschap aanwezig om je zeisblad scherp te maken. De ervaren maaiers van de zeisbrigade geven je graag uitleg en advies.

Maaien met de zeis: de techniek

Het geheim van het maaien met de zeis is de combinatie van een scherp, goed afgesteld stuk gereedschap en de juiste techniek. Bij het maaien sta je in een ontspannen houding en maak je een halfronde maaibeweging voor je. Tijdens deze beweging glijdt het zeisblad altijd, zowel heen als terug, met de rug over de grond. De zeis vertelt het je als je dat goed doet: het maaien gaat soepel en gelijkmatig en je hoort een snijdend geluid.

De juiste maairichting vind je door met de wind in de rug te maaien (de vleug van het gras ligt dan van je af). Loop niet door gras dat nog gemaaid moet worden, want gras dat plat ligt is moeilijk of niet meer te maaien.

Door de voorwaartse beweging ontstaat er tijdens het maaien een baan, waarbij het gemaaide gras op een strook links van je komt te liggen, dit wordt het zwad genoemd. Zorg ervoor dat het zwad terecht komt op een stuk dat al gemaaid is. Het gemaaide gras is hierdoor na afloop makkelijk met een hooivork op te ruimen.

Gedurende het maaien houd je het scherp (de snede) van je zeisblad scherp door deze, in de richting van de hak naar de punt, aan te zetten met een strekel (ook wel: wetstok) of met een wetsteen. Hierbij is de juiste hoek van de strekel met het blad erg belangrijk. Dit 'strekelen' of wetten heeft als doel de braam ('tandjes') weer in de juiste richting op de snede te zetten. Kijk maar eens door een loep naar de snede van je zeis nadat je gestrekeld hebt. Je zult zien dat er allemaal kleine tandjes aan zitten die het gras 'vangen' en afmaaien. Over het algemeen geldt dat je weer moet strekelen nadat je een meter of tien à twintig gemaaid hebt, of eerder, als je merkt dat het maaien wat stroever gaat. Is de vegetatie die je maait stengelig en droog, of zitten er veel molshopen of oneffenheden in het terrein waar je met de zeis doorheen slaat — dan zul je vaker moeten strekelen (en ook weer gauw moeten haren).

Na het maaien: roestvrij houden en veilig opbergen

Uiteraard gaat een goed onderhouden stuk gereedschap langer mee. Om roest te voorkomen dien je na het maaien je zeisblad altijd goed schoon te maken. Dit kun je doen met wat water en een drupje afwasmiddel. Hiermee verwijder je de vettige grasaanslag en grond die zich tijdens het maaien (vooral bij droog weer) op je blad heeft vastgehecht. Maak hierna het blad droog, vet het in met een milieuvriendelijke olie (bijvoorbeeld Ballistol) en berg het droog en veilig op (bijvoorbeeld door er een canvas lap, stuk jute of oude handdoek omheen te wikkelen en dat vast te zetten met een touw).

Toch roest op je blad gekregen? Met behulp van een schuurblokje/pannenspons kun je oppervlakkige roest eenvoudig verwijderen.

Eens een dagje meemaaien? Dat kan!

De zeisbrigade komt regelmatig in actie op maaidagen of geeft demonstraties bij evenementen. Je bent van harte welkom om eens langs te komen! Kijk op onze maaiagenda om te zien wanneer we bij je in de buurt zijn. En als je je van tevoren aanmeldt, zorgen wij dat er een scherpe zeis voor je klaarstaat waarmee je kunt oefenen.

Enthousiast geworden en zelf een zeis aanschaffen? Hieronder enkele tips:

Het kopen van een zeis is vergelijkbaar met het kopen van een fiets. Wat voor jou het beste is, is een kwestie van postuur, afstelling en persoonlijke voorkeur. Er bestaat niet zoiets als 'one zeis fits all'.

Zeisbomen

bestaan er in veel verschillende lengtes (voor grote en kleine mensen) en modellen. Bij sommige maai je rechtop, bij andere sta je wat meer gebogen. De één heeft verstelbare handvatten, de andere niet. Naast de Hollandse boom zijn er bomen naar Oostenrijks, Duits, Frans of Engels model. Deze verschillen allen sterk in maaiervaring.

Zeisbladen

zijn te verkrijgen in verschillende lengtes en diktes. Welk zeisblad je gebruikt is afhankelijk van de te maaien vegetatie. Ga je een graslandje maaien met voornamelijk mals gras en kruiden zoals weegbree en klaver? Dan is een licht grasblad (60‑90 cm) het meest geschikt. Strekt er zich een ruiger terrein voor je uit, met riet, pitrus, brandnetels en ander dikstengelig materiaal? Hiervoor neem je het beste een zwaarder ruigteblad, deze zijn veelal 35‑70 cm lang en gemaakt van dikker staal.

Zoals bij elk gereedschap zijn er bladen te koop van goede en slechte kwaliteit. En ook hier geldt: goedkoop (bijvoorbeeld Welkoop) is duurkoop! Zeisbladen van slechte kwaliteit zijn gemaakt van goedkoop, gestanst staal (met een hoger koolstofgehalte), waardoor ze niet goed scherp te maken zijn of scheuren tijdens het haren. Zeisbladen van goede kwaliteit zijn altijd gesmeed. Een gesmede zeis is een investering voor het leven: het maait lichter, is beter scherp te houden en gaat bij goed onderhoud generaties lang mee.

Uiteraard begrijpen wij als zeismaaiers heel goed dat je graag een eigen zeis wilt hebben waarmee je prettig kunt maaien. Kom daarom eens een keer langs op een van onze maaidagen zodat je kunt zien en ervaren welke soorten en maten er allemaal bestaan. Je kunt dan een afgewogen keuze maken van wat de juiste zeis is voor jou.

Ik heb een zeis, maar kan er niet (goed) mee maaien. Hoe komt dat?

De zeis is niet scherp.

Zeisbladen zijn nog niet scherp als je ze nieuw koopt. Ook niet als hier een sticker op zit met de tekst 'mähfertig' of iets dergelijks. Hetzelfde geldt vaak voor roestige zeisbladen die langere tijd in een schuur hebben gestaan of veel gebruikt zijn zonder dat ze regelmatig gehaard zijn. Met een zeis die niet of lang geleden voor het laatst gehaard is, kun je niet goed maaien.

De zeis is niet goed afgesteld of ongeschikt voor het postuur van de maaier/maaister.

Het gebeurt helaas vaak dat beginnende maaiers nieuw materiaal aanschaffen, waar ze uiteindelijk niet goed mee kunnen maaien. Dat kan bijvoorbeeld komen doordat deze niet geschikt is voor hun postuur (te groot of te klein), of niet goed is afgesteld. Gevolg: de zeis staat te verstoffen in de schuur. Dat is natuurlijk zonde!

Kom eens met je zeis langs op een van onze maaidagen. Dan kunnen we onderzoeken waar het aan ligt en wat er aan te doen is.

Ik heb de oude zeis gekregen die iemand nog in de schuur had liggen. Kan ik hier ook mee maaien?

Oude schuurvondstzeisen zijn, mits het blad niet al te vervormd, gescheurd of doorgeroest is, vaak nog prima te gebruiken als je ze met de juiste zorg en aandacht weer roestvrij en scherp maakt. Let er bij houten zeisbomen op dat deze niet zijn aangetast door houtworm. Bezoek voor advies over het opknappen van oude zeisen een van onze maaidagen.

Nog even de voordelen van de zeis ten opzichte van machinaal maaien op een rij:

ideaal voor het beheer van kleinschalige terreinen zoals (dorps)tuinen, boomgaarden, natuurterreinen, etc.
je maait stil, veilig en duurzaam (geen stank of herrie of gevaarlijk rondvliegende zaken! zoals bij machines)
voordelig in aanschaf en het onderhoud doe je zelf
maaien zonder gebruik van fossiele energie of elektriciteit
geschikt om steilere taluds, slootkanten of zelfs onder de waterspiegel mee te maaien
er treedt geen bodemverdichting of beschadiging op zoals wel bij het gebruik van zware machines
insecten, amfibieën en kleine zoogdieren krijgen de kans om een veilig heenkomen te zoeken
je kunt nauwkeurig maaien (bijvoorbeeld in boomspiegels of om zeldzame planten heen)
het gemaaide gras ligt netjes op baantjes zodat je het makkelijk kunt hooien en/of bijeenharken en opruimen met een hooivork